Zawoja

Najstarsze wzmianki i właściciele

Początki Zawoi wiążą się z wędrówkami pasterzy wołoskich, którzy karczowali lasy i wypasali owce w dolinie rzeki Skawicy. Przez długi czas tereny te nie miały statusu samodzielnej wsi i były traktowane jako górna część sąsiedniej Skawicy. Pierwsza udokumentowana wzmianka o Zawoi jako osobnej osadzie pochodzi z 1646 roku, z dokumentów lustracyjnych starostwa lanckorońskiego. Nazwa wsi pochodzi prawdopodobnie od dacko-rumuńskiego słowa 'zavoiu', oznaczającego podmokły las nad urwistym zakolem rzeki. Przez wieki Zawoja wchodziła w skład dóbr królewskich. Z czasem stała się własnością Habsburgów, a w 1924 roku Karol Stefan Habsburg odsprzedał te tereny Polskiej Akademii Umiejętności, co zainicjowało jej rozwój jako ośrodka turystyki.

Wydarzenia i zmiany przestrzenne

Zawoja charakteryzuje się typowym dla osadnictwa wołoskiego łańcuchowym układem przestrzennym. Zabudowa ciągnie się kilometrami wzdłuż doliny rzeki Skawicy, a grunty poszczególnych gospodarstw rozciągają się pasowo od rzeki aż po wyżej położone stoki. W XIX wieku w miejscowości rozwijał się drobny przemysł – działały tu kuźnice żelaza, tartaki, folusze i młyny. W 1847 roku wieś nawiedziła tragiczna epidemia tyfusu i cholery. Przełom XIX i XX wieku przyniósł przekształcenie Zawoi w popularne letnisko. Powstały wtedy liczne wille i pensjonaty. W 1954 roku powołano tu Babiogórski Park Narodowy, mający za zadanie chronić unikalną przyrodę najwyższego szczytu Beskidów Zachodnich.

Zbójnicka nazwa

Według lokalnych przekazów ludowych, nazwa wsi Zawoja może wywodzić się od słowa 'zabój', nawiązującego do zbójników, którzy rzekomo mieli ukrywać się w tutejszych niedostępnych lasach pod Babią Górą i napadać na kupców. Inna ludowa etymologia wiąże nazwę z 'zawojami', czyli charakterystycznymi chustami noszonymi niegdyś przez miejscowe kobiety.

Przekaz: Miejscowe legendy i ludowe etymologie